LİSE COĞRAFYA ETKİNLİK YARDIMCI KİTABI

NÜFUS PİRAMİTLERİ VE ÖZELLİKLERİ

Hazırlık Çalışmaları

1.Ülkelerin nüfus özelliklerini gösteren araçlar neler olabilir?
2.Her kıtadan nüfusu en az ve en fazla artan birer ülke seçerek nüfus piramitlerinin özelliklerini karşılaştırınız.

Herhangi bir yerin nüfus özelliklerini göstermede temel araçlardan biri de nüfusun yaş ve cinsiyet yapısını gösteren piramitlerdir. Ayrıca bir ülkenin veya bir bölgenin nüfus piramitlerine bakılarak o alandaki nüfus hareketleri, nüfus özellikleri, yaş grupları, cinsiyet durumu ve ekonomik alanın özellikleri hakkında bilgi sahibi olunabilir.
Ülkelerin nüfusları, nüfus özelliklerine ve piramidin şekline bağlı olarak; gelişen, durağan, gerileyen ve orta tip olmak üzere dörde ayrılmaktadır. Bu piramitler sayesinde zamana ve ülkelere göre nüfus hareketleri ve özelliklerinin değişimi gözlenebilmektedir.

Aşağıdaki nüfus piramitlerini inceleyerek farklı gelişmişlik düzeylerine sahip ülkelerin nüfus özelliklerini birlikte öğrenelim.

Düzgün bir üçgene benzeyen bu piramit, yüksek doğum ve ölüm oranlarına sahip ülkelere aittir. Sanayi Devrimi öncesi toplumların çoğu bu piramit örneğini yaşamıştır. İngiltere'nin 1881, Hindistan'ın ise 1961'deki piramitleri bu şekildedir. Günümüzde ise Bangladeş gibi yüksek doğum ve ölüm oranlarının yaşandığı ülkelerde görülmektedir. PİRAMİDİNİN TABANININ GENİŞLEMESİ DOĞUM ORANLARININ YÜKSEK , GENÇ NÜFUS ORANININ YÜKSEK VE BU ÜLKENİN GELİŞMEMİŞ VE SANAYİLEŞMEMİŞ BİR ÜLKE OLDUĞUNU GÖSTERİR. NÜFUSUN BÜYÜK BÖLÜMÜ KIRLARDA YAŞAMAKTA VE GEÇİMLERİNİ TARIM VE HAYVANCILIK FAALİYETLERİ İLE SAĞLAMAKTADIR.

Bu piramit, düzgün üçgen piramidine göre kenarları içe çökük bir özellik gösterir. 0-5 yaş grubundaki ölüm oranlarının azalmaya başladığı; ancak doğum oranlarının yüksek olduğu ülkelerin piramididir. Bu tür piramitler, İran ve Nijerya gibi gelişmekte olan ülkelerde görülmektedir. PİRAMİDİNİN TABANININ GENİŞLEMESİ DOĞUM ORANLARININ YÜKSEK , GENÇ NÜFUS ORANININ YÜKSEK VE BU ÜLKENİN GELİŞMEMİŞ VE SANAYİLEŞMEMİŞ BİR ÜLKE OLDUĞUNU GÖSTERİR. NÜFUSUN BÜYÜK BÖLÜMÜ KIRLARDA YAŞAMAKTA VE GEÇİMLERİNİ TARIM VE HAYVANCILIK FAALİYETLERİ İLE SAĞLAMAKTADIR.

Bu piramit; arı kovanı şeklindedir. Düşük doğum ve ölüm oranlarının görüldüğü ülkelerin nüfus piramididir. Düşük doğum oranları nedeniyle piramidin tabanı dardır. İngiltere ve İsveç gibi kalkınmış ülkeler buna örnektir. PİRAMİDİNİN TABANININ DAR OLMASI DOĞUM ORANLARININ DÜŞÜK , YETİŞKİN VE YAŞLI NÜFUS ORANININ YÜKSEK VE BU ÜLKENİN GELİŞMİŞ VE SANAYİLEŞMİŞ BİR ÜLKE OLDUĞUNU GÖSTERİR.NÜFUS ARTIŞLARI DÜŞÜKTÜR. NÜFUSUN BÜYÜK BÖLÜMÜ KENTLERDE YAŞAMAKTA VE GEÇİMLERİNİ HİZMET VE SANAYİ SEKTÖRLERİNDEN SAĞLAMAKTADIR.

Çan şeklindeki bu piramit, uzun bir zaman sürecinde düşük doğum ve ölüm oranlarından sonra doğum oranlarının arttığını göstermektedir. ABD ve Kanada gibi ülkelere özgü bir piramittir. PİRAMİDİNİN TABANININ GENİŞLEMESİ DOĞUM ORANLARININ SON ZAMANLARDA ARTTIĞINI GÖSTERİR. YETİŞKİN VE YAŞLI NÜFUS ORANININ YÜKSEKTİR VE BU DURUM BU ÜLKENİN GELİŞMİŞ VE SANAYİLEŞMİŞ BİR ÜLKE OLDUĞUNU GÖSTERİR.NÜFUS ARTIŞLARI DÜŞÜKTÜR. NÜFUSUN BÜYÜK BÖLÜMÜ KENTLERDE YAŞAMAKTA VE GEÇİMLERİNİ HİZMET VE SANAYİ SEKTÖRLERİNDEN SAĞLAMAKTADIR.

Asimetrik şekilli bu piramit, doğum oranında hızlı bir düşüş görüldüğü, ölüm oranının da düşük olduğu piramit tipidir. Japonya gibi büyük nüfus problemi yaşadıktan sonra hızla gelişen ülkelere özgü bir piramittir.

Yukarıda açıklanan nüfus piramitlerine sahip ülkelerin nüfus yapılarında herhangi bir değişiklik olması hâlinde piramitlerin tipi de değişecektir. Örneğin; ekonomi, eğitim ve sağlık koşullarında iyileşmenin olduğu ülkelerde nüfus piramidi, gelişmemiş ülke piramidinden gelişmekte olan ülke piramidine geçiş yapabilir.

Nüfus, bir ülkenin kalkınmasında en önemli etmenlerden biridir. Ancak ülkelerin kalkınmasında nüfus miktarından çok nüfusun eğitim durumu, iş kollarına göre dağılımı, şehir ve kır nüfus oranları, yaş grupları ve üretici nüfus oranı gibi özellikler daha önemlidir. Ülkeler, planlı kalkınmalarını gerçekleştirebilmek ve kaynaklarını doğru kullanabilmek için bu tür nüfus bilgilerine ihtiyaç duyarlar.

NÜFUSUN YAŞ GRUPLARINA GÖRE DAĞILIMI
Nüfus piramitlerinden faydalanılarak elde edilen bilgilerden biri de nüfusun yaş gruplarına göre dağılımıdır.
Nüfus piramitlerinde yaş grupları genel olarak 0-14 yaş arası çocuk, 15-64 yaş arası yetişkin (çalışan veya üretici), 65 yaş ve daha yukarısı ise yaşlı nüfus olarak kabul edilmektedir.
Nüfusun yaş gruplarına göre sayısının bilinmesi, insanların ihtiyaçlarını ve sosyal durumlarını belirlemek bakımından önemlidir. Çünkü nüfus, yaş itibariyle çalışan ve çalışmayanlardan (bağımlı) oluşur. Çalışan nüfus, hem kendi hem de çalışmayanların ihtiyaçlarını karşılamak ve onlara bakmakla yükümlüdür.

Doğum oranı yüksek olan ülkelerde çocuk ve genç nüfus oranı fazla, yaşlı nüfus oranı ise azdır. Bu durumda; bağımlı nüfus oranı da yüksek olmaktadır. 15-64 yaş arasındaki nüfus, çocuk ve yaşlı nüfusa bakmak zorundadır. Bu durum, genellikle az gelişmiş veya ekonomik kalkınmasını henüz gerçekleştirememiş ülkelerde görülmektedir.
Çocuk yaştaki nüfusun fazlalığı, hem aile geçimi hem de ülke kalkınmasında olumsuz bir etkiye sahiptir. Çocuk nüfusu fazla olan ülkeler, kaynaklarının önemli bir kısmını eğitim faaliyetlerine ayırmak zorunda kalır. Okul çağında olan bu nüfus, tüketici durumunda olup üretici nüfusa önemli bir yük oluşturmaktadır.
Doğum oranının az olduğu ülkelerde çocuk nüfus oranı çok düşük, orta yaş ve yaşlı nüfus oranı oldukça yüksektir. Bu tür ülkelerde üretici, yani çalışan nüfus oranı fazla olduğu için bağımlı nüfus oranı düşüktür. Nüfusun yaş yapısını belirleyen en önemli etmen doğum oranıdır. Bunun dışında göçler, savaşlar ve salgın hastalıkların da bir ülkenin yaş yapısı üzerinde etkisi bulunmaktadır.

NÜFUSUN CİNSİYETE GÖRE DAĞILIMI
Nüfus piramitlerine göre belirlenen nüfusun bir diğer özelliği de cinsiyet durumudur. Cinsiyet oranları, ülkeden ülkeye değişiklik gösterdiği gibi ülke içinde de farklı olabilmektedir. Dünya genelinde kadın ve erkek oranlarına bakıldığında, gelişmiş ülkelerin yaşlı nüfus içinde kadın nüfus oranının erkek nüfus oranından fazla olduğu görülür.GENEL OLARAK KADINLARDA ORTALAMA YAŞAM SÜRESİ DAHA UZUNDUR.BU DURUM GELİŞMİŞ ÜLKELERDE DAHA BELİRGİNDİR. Geri kalmış ve gelişmekte olan ülkelerde ise erkek nüfus oranı kadın nüfus oranından daha fazladır.

Herhangi bir yerdeki kadın ve erkek nüfus oranını doğal süreç belirler. Bunun dışında iç ve dış göçler de etkili olmaktadır. Göç veren ülkelerde veya bölgelerde kadın nüfusun, göç alan ülke veya bölgelerde ise erkek nüfusun fazla olduğu görülür. Ayrıca savaşlar da nüfusun cinsiyet yapısı üzerinde etkili olabilmektedir.SAVAŞ YAŞAMIŞ ÜLKE VE BÖLGELERDE YETİŞKİN VE ERKEK NÜFUSTA AZALMA GÖRÜLÜR. ÇÜNKÜ SAVAŞTA ÖNCELLİKLER ERKEKLER VE YETİŞKİNLER ÖLÜR.

Nüfus piramitlerinden çıkarılan sonuçlardan biri de ülkelerin gelişmişlik düzeyidir. Genel olarak gelişmekte olan veya az gelişmiş ülkelerde nüfus artışı hızlı ve doğum oranı yüksektir. Ekonomik kalkınma henüz tam olarak gerçekleştirilememiştir. Gelişmiş ülkelerde nüfus artışı yavaş, doğum oranı düşük ve çocuk yaştaki nüfus da çok azdır.